Behalen van goede daglichtfactor in scholen blijkt grote uitdaging in praktijk!

244784Het Programma van Eisen Frisse Scholen is 7 jaar geleden door AgentschapNL (toen nog SenterNovem) in het leven geroepen als richtlijn voor het realiseren van een energiezuinige en gezonde school. Het programma is opgebouwd uit een vijftal onderwerpen welke uitgewerkt zijn in prestatiegerichte eisen onderverdeeld in een niveau C (iets ambitieuzer dan bouwbesluit), niveau B en niveau A als hoogst haalbare. Begin dit jaar is er een herziening geweest van het Programma van Eisen Frisse Scholen, waarbij de eisen vooral op haalbaarheid in de praktijk zijn getoetst. SLD/ Aldus is gevraagd om het onderwerp Visueel comfort te beoordelen en eventuele aanpassingen te adviseren.

Voor een controle van uw ontwerp en optimalisatie-advies mbt de eisen van Visueel Comfort, klik hier: Aanbod ontwerptoets Visueel Comfort!

Het aspect daglichttoetreding wordt voor een groepsruimte omschreven in de zogenaamde daglichtfactor. De daglichtfactor is de verhouding (in %) tussen de hoeveelheid daglicht buiten en op een bepaald punt binnen.

De oude versie van Frisse scholen klasse C ging uit van een daglichtfactor van 3%, klasse B van 5% en klasse A van 8% gemeten in het midden van de ruimte. In de praktijk bleek het behalen van klasse A niveau van 8% bijzonder lastig. Wij hebben onderzocht wat een realistische prestatie-eis is op basis van een aantal recent gerealiseerde scholen waarbij een Frisse scholen ambitie werd gehanteerd. De daglichtfactor voor die scholen is berekend op basis van het gerealiseerde ontwerp. Onze conclusie was dat frisse scholen A nergens wordt gehaald, zelfs bij scholen met een bijna volledige glazen gevel. De gestelde eisen voor niveau A waren in dit geval dus te ambitieus.

Op advies van SLD/ Aldus zijn de eisen aangepast door de daglichtfactor gemiddeld over de ruimte te meten, en is de klasse A eis van 8% naar 7% bijgesteld. Hierdoor blijft de eis voldoende ambitieus, maar wel haalbaar. Met deze nieuwe eis is er 1 school uit ons onderzoek waar de groepsruimten aan de niveau A eis voldoen. Het betreft de MFA ‘De Kreek’ uit Hoorn (ontwerp Rudy Uytenhaak). De groepsruimten op de eerste verdieping zijn naast de daglichtopeningen in de gevel voorzien van een bovenlicht op de noordzijde, waardoor er daglicht dieper in de ruimte valt. Hiermee wordt de gemiddelde waarde van 7% behaald. Bij de groepsruimten op de begane grond waarbij geen sprake is van bovenlicht wordt een waarde van ruim 5% behaald.

Door uit te gaan van een gemiddelde waarde valt op dat er bij de gevelopeningen een hoge daglichtfactor wordt behaald (10% of hoger) terwijl bij de verkeersruimte krap 2% wordt behaald. Om een gelijkmatig daglichtniveau te ontwerpen is dus altijd daglicht van minimaal 2 zijden nodig, en bij voorkeur als tweede zijde de wand evenwijdig aan de gevel, door transparantie in de gangwanden aan te brengen of te werken met daklichten. Dit zorgt voor een prettiger daglichtverdeling zonder al te grote contrasten en maakt het onnodig toepassen van kunstlicht overbodig.

In alle gevallen verdient het gebruik van digitale schoolborden (smartboards) extra aandacht voor de daglichtverdeling en mogelijkheden van een effectieve en goed regelbare zon- en lichtwering.

Download hier Frisse Scholen Programma van Eisen – april’12-3.

Geef hieronder uw commentaar en ervaringen bij de realisatie van de eisen uit het Programma van eisen Frisse Scholen.

Advertenties

Een frisse visie op duurzame scholenbouw:

Alles draait om visie!
Daar begint het inderdaad, maar hoe verder? De losse stellingen van de Expertmeeting uit Schooldomein nr.5 geven weinig gevoel voor prioriteit, concrete aanpak en realisatie. Wel kunnen wij ons inhoudelijk prima vinden in de stellingen en conclusies.

In het mei-nummer van Schooldomein wordt verslag gedaan van een discussie tussen 22 professionals over het thema duurzaamheid in onderwijshuisvesting. Atto Harsta van Aldus bouwinnovatie en Stichting Living Daylights maakte deel uit van dit expert panel, die algemeen concludeerden dat: “alles om visie draait”.

Wij hebben echter te vaak gemerkt dat gerealiseerde schoolgebouwen ondanks aardige visies en ambities niet presteren zoals beoogd of zelfs volledig ondermaats. Hiervan zijn alle stakeholders de dupe. 8 van de 10 Nederlandse schoolgebouwen heeft een slecht binnenklimaat. Het wordt nog somberder als je bedenkt dat veel van deze scholen ook moderne nieuwe gebouwen betreft….

Uiteraard worden de eisen steeds hoger, waardoor de invloed en afhankelijkheid van techniek toeneemt. Juist bij die techniek gaat het vaak mis, maar vooral de integrale samenhang van maatregelen en componenten ontbreekt te vaak in de praktijk, in onze optiek.

Prioriteiten stellen
Hoe kunnen we dit beter ondervangen? Hoe borgen we dat goed bedoelde (duurzame) plannen ook werkelijkheid worden?
In onderwijshuisvesting zijn de bouwbudgetten nou eenmaal sterk gelimiteerd, op enkele ambitieuze etalage-projecten na. Het gaat volgens ons dus om prioriteiten stellen! Wat zouden we minimaal moeten bereiken en wat is daarna nog wenselijk? Ambities zijn goed, maar te hoge ambities zijn meestal funest voor een goede integrale oplossing!

De eerste prioriteit voor duurzaamheid ligt wat ons betreft bij de gebruikers en het creëren van een optimaal stimulerende leeromgeving. Concreet betekent dit dat gezondheidsaspecten in gebruiksfase (licht, lucht, ruimte, akoestiek en groen) voorrang boven alles moeten krijgen (prioriteit 1). Deze aspecten zijn namelijk direct in het belang van de leerlingen en leraren op scholen en dragen bij aan betere prestaties en minder ziekteverzuim.

Materiaalgebruik en flexibiliteit is prioriteit nummer 2. Wie duurzaamheid nastreeft zal zuinig en bewust moeten omgaan met grondstoffen en toekomstbestendige gebouwen moeten realiseren. Die flexibiliteit wordt ook vanuit de ontwikkeling van onderwijsvormen en brede scholen steeds meer gevraagd.

Prioriteit 3 is energieverbruik. Het nieuwe bouwbesluit stelt al vrij hoge eisen waaraan voldaan moet worden. Alleen nadat prioriteit 1 en 2 goed ingevuld zijn, zou je wat ons betreft moeten investeren in verdere verlaging van energieverbuik. Begin altijd bij de realisatie van een duurzaam casco, want de rest is veel makkelijker aan te passen op latere momenten. Voor dit thema is het de moeite waard om terugverdientijden te bepalen en aanvullende investeringsbudgetten te bespreken/ overwegen. Gedurende de exploitatie kan hiermee een aanzienlijke besparing worden behaald. Dat geldt eveneens voor duurzame energie-opwekking, maar realiseer je dat deze niet primair in belang is van de gebruikers en daarom nooit de gezondheidskwaliteit mag ondermijnen. Energiemaatregelen staan soms lijnrecht tegenover gezondheidsmaatregelen, zoals bijv. veel frisse lucht en natuurlijk licht versus goede isolatie.

Tenslotte vinden wij het cruciaal dat al deze maatregelen binnen een schoolproject zoveel mogelijk zichtbaar gemaakt worden voor de leerlingen. ZIj zijn de nieuwe generatie die op moeten groeien met het besef van, en waardering voor, onze leefomgeving. Een uitbundig groene speelplaats is hiervan onderdeel.

Ons advies
De vraag blijft nu: hoe hoog moet je inzetten op iedere prioriteit? Dit hangt van het budget af. Voor normale normvergoedingen valt er niet bijzonder veel te bereiken op gebied van duurzaamheid.  Met goede architectuur kan echter al een acceptabele basiskwaliteit behaald worden, en zeker meer dan het deprimerende “sober en doelmatig”  doet vermoeden. Het architectonische beeld dient dan wel ondergeschikt te zijn aan ruimtebeleving en overmaat.  Als goede standaard voor gezondheid adviseren wij om Frisse Scholen klasse B te hanteren op gebied van luchtkwaliteit, thermisch, visueel en akoestisch comfort. Heeft u dan nog budget beschikbaar? Richt u dan op verdere verbetering van energiebesparing. De grote hoeveelheden verse lucht plus de warmtecapaciteit van leerlingen rechtvaardige daarentegen geen extreem hoge isolatiewaarden boven Rc =5.

Wij hebben het voorrecht om aan verschillende schoolprojecten te mogen bijdragen, van verschillende ambitieniveaus. Ieder project en ambitieniveau kent grote uitdagingen. De belangrijkste is: om waar te maken! Hiervoor dienen in onze optiek de zorgvuldig samenhangende maatregelen nauwkeurig uitgewerkt te worden, en hun boogde prestatie helder omschreven te zijn. In de bouw en realisatie dient men gecontroleerd te worden op, en verantwoordelijk gehouden voor, deze prestaties.

Makkelijk gezegd? Ja natuurlijk!  Het is in de praktijk hard (samen)werken om dit voor elkaar te krijgen, met veel genoegen!

ir. Olivier Lauteslager; duurzaamheidsadviseur onderwijshuisvesting

Lees de relevante visies van andere professionals tijdens de expertmeeting van Schooldomein hier!

Ecomimicry: een interview met Ken Yeang

Ter voorbereiding op de komst van Ken Yeang naar de Floriade (symposium Groenlicht) interviewde Atto Harsta de befaamde groenarchitect. Hoewel Yeang het succesvolle symposium helaas niet kon bijwonen, is zijn werk en visie niet minder relevant:

Als we in één zin het werk van Ken Yeang zouden moeten samenvatten dan is dat het realiseren van duurzame architectuur en stedenbouw door in harmonie met de natuur te bouwen. ‘Green Architecture’ moet er ook groen uit zien, zegt Yeang en dat is in zijn werk ook werkelijk de groene leidraad.

Zijn architectuuropvattingen en studies – samen te vatten als ‘industriële ecologie’ – zijn tot op de dag van vandaag onveranderd gebleven. In een carriere die nu bijna 40 jaar omspant, werkt hij vanuit een natuurlijke ordenings- en systeemmethodologie (klimaattechnisch ontwerpen).  Zo verwierf Yeang internationaal bekendheid met zijn bioclimatic skyscrapers. In feite een verticale variant van de traditionele laagbouw van Maleisië, met zijn nadrukkelijke verwevenheid van groen en architectuur.

Nauw verwant met biomimicry hanteert Yeang in zijn architectuur ecomimicry als leidend principe. Ecomimicry berust op het imiteren van overlevings- en aanpassingsstrategieën van de natuur. Gebruik makend van deze strategieën ontstaat een ecosysteem waarin organische en niet-organische elementen van een gebouw zijn samengevoegd in harmonie met de natuur en waarin de gebouwmassa een minimale milieu-impact heeft. Solaris is een recent project van Yeang waarin 40 jaar gedachtengoed en evolutie samenkomt. Het project heeft een gelaagde, terrasvormige structuur, en heel veel groen in en om het gebouw. Een toren van vijftien verdiepingen daalt neer en vervloeit met de groene omgeving.

Geïnteresseerd in de duurzame architectuur van Ken Yeang, klik hier voor het interview in Stedenbouw en Architectuur.

Symposium GroenLicht en Daylight Award 2012 op de Floriade

Wij attenderen u op het symposium Groenlicht op de Floriade georganiseerd door Knooppunt Bouwen met Groen op dinsdag 22 mei. Het symposium vindt plaats in hoofdpaviljoen Villa Flora, en is bedoeld voor professionals uit de ontwerp-, bouw- en groensector, en voor beleidsmakers en adviseurs op het gebied van bouw en groen.

Keynote spreker is de Maleisische architect Ken Yeang, grondlegger van bioclimatic design waarin groen- en dag- lichttoepassingen een prominente rol hebben. Daarnaast presenteren de architecten Martin Haas (partner Behnisch Architektur Duitsland) en Torben Thyregod Europese trends in groen- en daglichtarchitectuur met aansprekende voorbeelden uit hun portfolio. Dagvoorzitter is Arda van Helsdingen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Tuin- en Landschapsarchitecten.

Energie en vitaliteit
Ook Aldus bouwinnovatie is een groot pleitbezorger voor groen in, op, aan en rondom gebouwen omdat het een bron van energie en vitaliteit is. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat groen een positief effect heeft op ons welbevinden en onze gezondheid. Groen en daglicht vitaliseren, verlagen stress en ziekteverzuim, we worden er fitter, creatiever en alerter door. De positieve uitstraling, de akoestische kwaliteiten en opvang van fijnstof zijn belangrijke eigenschappen van groen. Om functionele groen- en daglicht toepassingen te realiseren moeten ontwerpers, bouwers en groenprofessionals kijken en werken vanuit samenhang.

Daylight Award
Onderdeel van het symposium is de uitreiking van de Daylight Award 2012, dé kwaliteitsprijs voor daglicht gebruik binnen de Nederlandse architectuur, georganiseerd door Stichting Living Daylights. Uit tien genomineerde projecten wordt tijdens het symposium de winnaar in de categorieën woningbouw en utiliteits- bouw bekend gemaakt.

Rondleiding Floriade
Exclusief voor deelnemers aan het symposium organiseert het Knooppunt Bouwen met Groen ’s ochtends een rondleiding ‘op maat’ over de Floriade. Tijdens deze Floriadetour bezoeken we de meest innovatieve groenprojecten, die door insiders worden toegelicht.

Kortom, alle ingrediënten voor een boeiende en inspirerende bijeenkomst en een pleidooi voor functioneel groen; voor meer informatie en het programma klik hier

Groen, licht en energie voor ouderen in Zutphen

In Zutphen is sinds enkele jaren een groep zestig plussers actief om daar ten noorden van het station een duurzaam bouwproject te realiseren voor circa 110 gestapelde woningen. Dit project ook wel bekend als ‘De Derde Fase’ wordt volgens particulier opdrachtgeverschap gerealiseerd. Aldus heeft de initiatiefgroep bestaande uit verschillende subgroepen begeleid om thema’s als energie en ventilatie, licht en groenvoorzieningen concreet uit te werken.

Volgens Herman Feberwee – trekker van (de thema’s) Energie en Water van de Derde Fase – bleek het erg lastig te zijn om inzicht te verkrijgen in de mogelijkheden en de kosten om tot een integraal duurzaam ontwerp te komen. Aldus bouwinnovatie is gevraagd om een workshop te organiseren om dit te verhelderen. Hieruit zijn wensen en prioriteiten van de gebruikers geconcludeerd tbv de uitwerkingsfase. De uitkomsten dienen als input voor de projectontwikkelaar Proper Stok, de Woningbouwvereniging ‘Ons Huis’ en de architecten van Drost + van Veen, 9° architectuur en Faro.

Goed luisteren naar de wensen van de gebruikers is cruciaal. Zo willen de meeste bewoners veel licht in hun toekomstige woning. Ook heeft men in het algemeen behoefte aan veel groenvoorzieningen. Veel licht betekent vaak ook veel warmte, met name in de zomer. Hoe ga je daarmee om? Verder wil men het liefst natuurlijke ventilatie. Hoe kunnen de vaak tegengestelde eisen tot een aanvaardbare en integrale oplossing leiden? Aldus heeft de initiatiefgroep begeleid om deze vragen te beantwoorden door alle wensen in kaart te brengen en suggesties voor oplossingen te doen.

Op 5 april jl. presenteerde Aldus de resultaten van de workshop aan een delegatie van de Werkgroep Bouwen en Wonen. Dit heeft de ouderen een duidelijk inzicht en overzicht gegeven in de aspecten die belangrijk worden gevonden, incl. het bijbehorende kostenplaatje. Hieruit moet de initiatiefgroep vervolgens weer items selecteren die waardevol worden geacht om door te geven aan de architecten en de projectontwikkelaar. Dat zal in de komende periode plaatsvinden, maar het is nu al duidelijk dat veel licht en groen aspecten zeker in het ontwerp terug dienen te komen. Herman Feberwee voegde hier aan toe: “Iets wat me trof in de presentatie van Aldus is het spel met daglicht en hoe belangrijk dat is voor, met name, de oudere mens. Zo lang mogelijk kunnen genieten van het daglicht in het voor- en najaar is dan ook iets wat zeker in het ontwerp moet terugkomen. Dat zou bijv. kunnen in de vorm van een gemeenschappelijke kas van enkelglas in de binnentuin.”

De initiatiefgroep hoopt met advies en begeleiding van Aldus iets te kunnen realiseren waar de toekomstige bewoners met veel plezier zullen wonen. Herman Feberwee concludeerde: “Ik hoop dat wij op deze wijze een trend kunnen zetten voor betere woonvoorzieningen voor ouderen, een groep die tenslotte flink gaat toenemen. Als we er in slagen om woonruimten te creëren die door het groen en licht de ouderen veel meer levenslust kunnen brengen dan met de gebruikelijke bouwwijze, vind ik dat we een belangrijke bijdrage geleverd hebben aan de kwaliteit van leven.”

Voor meer informatie over dit duurzame huisvestingsproject voor ouderen klik hier

Win een zon- en lichtreguleringsysteem!

Gebouwen waar de juiste zon- & lichtregulering (zonwering) ontbreekt, zijn meestal geen feest om in te werken of te wonen. Daarom gaat Bouwwereld samen met HunterDouglas® Luxaflex® gratis een zon- & lichtreguleringssysteem weggeven aan een gebouweigenaar die problemen hebben met de optimalisering van het binnenklimaat.

Natuurlijke hulpbronnen, zoals daglicht, kunnen in combinatie met energiebesparende technieken bijdragen aan een comfortabele en productieve leef- en werkomgeving. Het is gebleken dat slim toegepaste, goed ontworpen zon- & lichtregulering een rendabele investering is die een substantiële verbetering van het binnenklimaat oplevert. Dit kan, naast een lagere energierekening, in een hogere arbeidsproductiviteit resulteren en dus in meer rendement.

Drie nominaties
De beoordelingscommissie nomineert maximaal drie inzendingen waaruit één winnaar gekozen wordt. De commissie bestaat uit Bart van de Bult, R&D manager en Wouter Beck, sustainability GreenTech Director, beiden van Hunter Douglas Europe, Atto Harsta oprichter en directeur van Aldus Bouwinnovatie en Stichting Living Daylights en uit Peter de Winter, hoofdredacteur van Bouwwereld. De winnaar wordt beloond met het intelligent gestuurde geautomatiseerde zon- & lichtreguleringssysteem, type screen of horizontale lamellen van het merk HunterDouglas® Luxaflex® geleverd en gemonteerd op de zon georiënteerde gevel. Een inzending dient uiterlijk 6 april 2012 binnen te zijn bij HunterDouglas® Luxaflex®.

Lees het gehele artikel en de voorwaarden hier

Welk gebouw verdient de Daylight Award 2012?

De inschrijving voor de Daylight Award 2012 is sinds 1 februari geopend en loopt tot en met 31 maart 2012. Gerealiseerde projecten waarin de synergie tussen architectuur, daglicht en kunstlicht en gebruik hiervan tot een vernieuwende en vitaliserende invulling van de opgave heeft geleid kunnen meedingen naar deze prestigieuze prijs.

De uitreiking van de Daylight Award 2012 vindt plaats op 22 mei 2012 tijdens het symposium ‘Groen licht’ op de Floriade. Het symposium staat in het teken van Bouwen met Groen en Glas en geeft een overzicht van trendsettende toepassingen op dit gebied.
Keynote spreker is de Maleisische architect Ken Yeang, een grootheid op het gebied van groen- en daglichttoepassingen en bioclimatic design.

Welk gebouw gaat volgens u op een prachtige manier om met (dag)licht? Zet mooie voorbeelden in het zonnetje!

Download de nieuwsbrief voor aanvullende informatie over de Daylight Award 2012 hier!