Wie zaait zal oogsten: een hennep revolutie!

Hennep Almere 5 augustus 2014Op 10 september is het zover: onze industriële hennep geteeld op wachtlanden in Almere zal dan feestelijk geoogst worden door wethouder Henk Mulder. Eind mei werd daar op ons initiatief hennep ingezaaid op 2 stukken grond langs de A6 (totaal 11Ha). De gemeente heeft het initiatief omarmd om er de lokale biobased economie mee te versnellen.

In 4 maanden tijd is dit veelzijdig toe te passen gewas uitgegroeid tot een ongelooflijke 3 meter hoogte. Als getuige van deze groeispurt zie je en realiseer je je wat een enorme  CO2 opslagcapaciteit dit gewas bezit. In die zin is de hennep ook voor ons nog elke dag net als een vergeten groente; een verrassing ten aanzien van de enorme toepassingsmogelijkheden en onderscheidende voordelen.

In de tussentijd hebben we niet stilgezeten, maar zijn we intensief op zoek gegaan naar concrete product- en bouwtoepassingen waar we de hennep ook lokaal kunnen toepassen. Zowel qua verwerkingstechnologie als qua producttoepassing hebben we een aantal eerste geïnteresseerden gevonden die op 10 september een intentieverklaring zullen tekenenen voor de afname van deze eindproducten. Hulde! Maar laat het vooral een inspiratie zijn voor anderen om ook hennep te gaan toepassen. Het is niet allleen beter voor het milieu (indirect), maar ook voor onze gezondheid als individu (direct).

Volgend seizoen willen we dit Living Lab zowel in omvang als ook in het aantal biobased varianten doorzetten en opschalen. Ook daarvan zullen wij u tijdens het oogstfeest graag meer vertellen. Wij hopen jullie op 10 september mede namens de Gemeente Almere, Annemarie van Osch, te ontvangen en te trakteren op een hennep pannenkoek. Zie hier de officiële uitnodiging. Alle steun en suggesties zijn van harte welkom!

Zie ook projectbeschrijving Biobased Bouwakkers Almere.
En vorig blogartikel Almere zaait biobased bouwketen op wachtlanden.
Persbericht: Eerste Almeerse hennep geoogst

Advertenties

Handvatten voor Circulair Bouwen

PrintEens in de zoveel tijd steekt er in duurzaamheidsland weer een nieuwe term de kop op. Iedereen laat dan vallen waar hij mee bezig is en rent achter de nieuwste trend aan.
Op dit moment is het toverwoord “circulaire economie”.
Hoewel mijn intro enigszins cynisch mag klinken, is er inhoudelijk niets mis met deze nieuwste stroming. Alle eer komt toe aan Ellen MacArthur en haar gelijknamige foundation, die deze term inhoud en bekendheid heeft gegeven. Overigens is er heel veel overeenkomst met de Cradle to Cradle filosofie van McDonough en Braungart (vooral gericht op productniveau tov systeemniveau).

Een circulaire economie is regeneratief (vermogen tot zelf herstellen) van ontwerp. Hij bestaat uit 2 materiaalstromen; biologische materialen, die de natuur weer kan opnemen, en technologische materialen die zo lang mogelijk in omloop dienen te blijven met zo min mogelijk kwaliteitsverlies. De circulaire economie draait uiteindelijk volledig op hernieuwbare energie. Voor inhoudelijke achtergrond raden we de 3 rapporten “towards the cricular economy” van harte aan.

Maar wat betekent dit nou voor de bouw? Kunnen wij een vertaling maken van dit circulaire gedachtengoed waarmee onze sector concreet (en meetbaar) aan de slag kan? Ja dat kan en dat is ook hard nodig. We hebben een ecologisch begrotingstekort van 30% en consumeren 3 aardbollen. De bouw is daarbij verantwoordelijk voor verbruik van:

  • 30% van onze grondstoffen
  • 40% van het totale energieverbruik
  • 40% van de totale CO2 emissie (waarvan 5% door beton!)
  • 30% van het afval
  • 20% waterverbruik

Gelukkig zijn er goede voorbeelden van circulaire bouwprojecten zoals Gemeentehuis Brummen. We moeten echter uitkijken niet alleen op het gebouwniveau te focussen, want een volledig recyclebaar gebouw is nog geen optimum voor de circulaire economie. Wij doen een voorzet en geven een aantal handvatten:
Circulair bouwen dient op de niveaus Gebied, Gebouw en Gebruiker te worden geïmplementeerd. Als methodiek onderscheiden we de volgende stappen met aandachtspunten:

Stap 0: Algemeen

  • invoeren van biologische kringloop: cascaderen (= hoogste toegevoegde waarde uit je biomassa halen)
  • invoeren van technische kringloop: recyclen en levensduurverlenging
  • zoek cross sectorale verbanden met synergie
  • innoveer op product- én procesniveau 

Stap 1: Gebied

  • Welke natuurlijke bronnen zijn beschikbaar?
  • Welke reststromen uit de buurt zijn bruikbaar?
  • Wie kan mijn reststromen (na minimalisatie) nuttig gebruiken?
  • Voer een exergie analyse op gebiedsniveau uit!
  • Hoe bevorder je de plaatselijke biodiversiteit?

Stap 2: Gebouw

  1. Niet bouwen
  2. Hergebruiken waar mogelijk; te beoordelen op:
    – gebouwniveau
    – onderdeelniveau
    – materiaalniveau
    – grondstofniveau
  3. Alleen nieuwbouw als het niet anders kan!
    – demontabel bouwen
    – scheiding van onderdelen met verschillende levensduren
    – materiaalkeuze; hanteer onze “Trias Materialis”
    – materiaalkeuze; gebruik LCA (NB*: met verstand!)
    – maak gebruik van een grondstoffenpaspoort
    – ontwerp op Total Cost of Ownership

Stap 3: Gebruiker

  • Stimuleer nieuwe businessmodellen; van eigendom naar gebruik!
  • Sturen op bewustzijn; geef inzicht en feedback
  • Stimuleer duurzaam gedrag; minimaliseren van energieverbruik en afvalproductie & maximaliseren van levensduur
  • Maximaliseren van gebruiks- en onderhoudsgemak; “idiot proof”
  • Maximaliseren van comfort en gezondheid
  • Sturen op prestaties (energie, reststromen, binnenklimaat, etc.)

Heeft u op deze ruwe methode iets aan te vullen? Wij vernemen graag uw reactie! Voor achtergrond of hulp bij implementatie neem dan contact met ons op.

*NB: men dient rekening te houden dat de LCA methode te weinig stimulans geeft voor positieve eco-impact ipv alleen minder schade berokkenen. Daarnaast wordt de optie voor recycling na gebruik slecht meegewogen. Zie “Life Cycle Assesment for a Circular Economy”.

Inspiratie en oplossingen uit de natuur, ook voor de bouw!

VPRO Nederland van boven; alf. OogstHet moet anders! We moeten ons handelen drastisch wijzigen om een volhoudbare situatie voor onszelf te creëren, en de naderende afgrond te ontwijken. Deze onheilspellende geluiden bereiken ons steeds vaker, en gelukkig raakt een groeiend aantal mensen zich bewust hiervan. Maar weinigen weten wat er concreet moet gebeuren. Onze overtuiging: we moeten volledig in balans met de natuur leven; Re-Genereren! Waarom en hoe? Daarvoor verwijs ik graag naar de inspirerende documentaire: A farm for the future.

Afgelopen najaar bekeek ik deze oude BBC docu uit 2009 voor de derde keer. Telkens raak ik bevlogen en hoopvol van het betoog, de beelden en de mooie oplossing die Rebecca Roskin mij als kijker voorspiegelt. Niets aan dit verhaal is verouderd of achterhaald. Het gaat over de noodzakelijke transitie van onze westerse landbouw. Bij Aldus focussen wij ons voornamelijk op verduurzaming van de bouwsector, maar ik zie veel belangrijke overeenkomsten in de ingrijpende oorzaken en oplossingen van deze landbouwrevolutie.

De enorme afhankelijkheid van fossiele grondstoffen (voor brand- meststoffen en pesticiden), de opschudding van een fundamenteel principe (niet meer ploegen) en de synergie met de natuur als oplossing (permacultuur) zijn 1 op 1 van toepassing voor de bouw. Hierbij een aantal belangrijke quotes uit de documentaire:

  • “De oliemens is aan het uitsterven!”
  • “Moderne landbouw is niet te handhaven vanwege de volledige afhankelijkheid van fossiele energie.”
  • “Ons voedsel druipt in olie!”
  • “Industriële landbouw heeft 10 calorien aan fossiele energie nodig om 1 calorie aan voedsel te produceren.”
  • “Opgetelde potentieel van verschillende duurzame energievoorzieningen zijn niet voldoende om huidige consumptieniveau in stand te houden”
  • “Huidige olietoevoer staat gelijk aan mankracht van 22 miljard slaven 24uur per dag.”
  • “STOP met ploegen; daardoor dood je alle belangrijke organismes in de grond.”
  • “95% van voedsel is volledig afhankelijk van kunstmest voor industriële landbouw op dode grond.”
  • “Weides zijn voorbeeld van levende grond met uitbundige biodiversiteit en levendigheid.”
  • “Permacultuur biedt alternatief door doelbewust te ontwerpen waardoor arbeid en energie overbodig worden.”
  • “Bostuin imiteert groei van bos maar produceert meer eetbare soorten.”
  • “Tuinieren is het nieuwe landbouwen én efficienter; 5x zo veel opbrengst per m2 dan een grote boerderij”
  • “Biodiversiteit is cruciaal!”
  • “We moeten werken met de natuur ipv de natuur te bevechten”

De bouwsector is net zo afhankelijk van fossiele grondstoffen voor verwarming, elektraverbruik, transport en materialen. De impact op het milieu is enorm. De bouw is verantwoordelijk voor 50% van ons energieverbruik, 50% van de CO2 uitstoot, 40% van de afvalproductie en 25% van het weggebruik [uit Legolisering van de bouw; prof. Hennes de Ridder]. De bouwsector zal dus ook haar aanpak radicaal moeten wijzigen om een volhoudbare situatie te creëren. We moeten onder andere de bestaande en nieuwbouw energieleverend maken. We moeten huidige vanzelfsprekendheden zoals bijvoorbeeld betongebruik, gasaanluitingen en wisselstroom herzien. En we moeten op een natuurlijke manier onze bouwmaterialen in lokale kringlopen gaan organiseren door biobased te gaan bouwen. Nu begrijp je onze fascinatie en overtuiging voor biobased bouwen!

Veel kijkplezier en inspiratie gewenst. Heel graag vernemen wij waaraan jij je inspiratie ontleent!? Met positieve groet, Olivier Lauteslager

BioDesign aanjager biobased economie

living-root-bridgeblog Atto Harsta 8 nov Stedebouw & Architectuur:
Groen is door de marketeers en door de media dood verklaard. Greenwashing heeft alle groene claims in een negatief daglicht geplaatst. Hoogste tijd voor de volgende duurzame buzz. Volgende week teken ik de Green Deal – BioBased bouwen.

Daar is nu al zoveel spraakverwarring over dat ik heb aangeven dat het meest cruciale onderdeel ervan is ‘de definitie van BioWattus en de relaties met andere duurzame stromingen, visies, labels en initiatieven’ bij het niet biobouwpubliek te verduidelijken. U zult begrijpen dat ik wantrouwend keek naar de uitnodiging om de opening van de BioDesign tentoonstelling (nog tot het 05.01.2014 in het Nieuwe Instituut te zien) te komen bijwonen. Achteraf goed dat ik wel gegaan ben want het is, zoals zoveel ontwikkeltrends, oud gedachtegoed wat onder een nieuwe naam aan een nieuw en hopelijk succesvol leven begint.

BioDesign is ‘een glazen stolp met vuurvliegjes als straatverlichting’ het is samenwerken met de natuur om een duurzame oplossing voor hedendaagse problemen te realiseren. De mesthoop achterin mijn tuin voldoet ook aan de BioDesign criteria. Hier ben ik samen met een grote hoeveelheid bacteriën en pieren de lokale GFT kringloop aan het sluiten. Ik produceer met afval mest voor de moestuin die weer nieuw biologisch voedsel en vervolgens afval gaat voortbrengen. Beide voorbeelden waren overigens niet op de tentoonstelling zichtbaar maar wel vele andere concrete en inspirerende projecten en producten van wat de samenwerking tussen ontwerpers, biologen en wetenschap zou kunnen voortbrengen.

Het is een ontwerphouding die volledig past bij de circulaire economie – het sluiten van de biologisch kringloop – en biedt een alternatief voor het lineaire denken van Take, Make en Waste. De bouw is een grote speler in die lineaire economie door haar enorme behoefte aan, veelal niet hernieuwbare, grondstoffen. Naast alle vooruitgang die de industriële revolutie ons heeft gebracht is de manier waarop wij met onze grondstoffen en daarmee met de aarde zijn omgaan de grootste misvatting geweest. We hebben de natuur geëxploiteerd en buitengesloten.

Zowel als voorbeeld hoe het anders zou kunnen (biomimicry) of als co-designer (biodesign) waarbij de belangen van alle betrokkenen gelijkwaardig worden meegenomen in de oplossing. Het BioDesign voorbeeld van de wortelbrug (India, 1500 A.D. waar natuurvolken de boomwortels aan twee zijden van een rivier met elkaar lieten vergroeien tot een levende brug) is daarvoor een prachtige metafoor van de nieuwe verbinding tussen Planet en People die BioDesign voorstaat.

Van weren via inspireren naar integreren en samenwerken. Van Industrial Design, via Biomimicry naar BioDesign. Een kans voor ontwerpers om samen met de wetenschap en biologen tot nieuwe oplossingen te komen. Een kans om onze economische afhankelijk van grondstoffen uit de rest van de wereld te verminderen door meer eigen hernieuwbare materialen te gaan gebruiken.

Een kans om onze agro kennis en economische positie tot de belangrijkste Nederlandse sector te laten uitgroeien waarbij een intensieve samenwerking met andere sectoren noodzakelijk is. BioDesign gaf mij een geheel nieuw perspectief op de mesthoop achter in onze tuin waarmee ik onafhankelijk ben geworden van het fosfaat uit de Sahel en samenwerk met de natuur.

Eenvoudig naar een biobased gebouwde omgeving


Plafond Richard Rogers Barajas Madrid
Houten funderingspalen in plaats van betonnen, vlas- of hennepisolatie in plaats van glas- of steenwol, bamboe kozijnen in plaats van aluminium of pvc en kabelgoten van zetmeel in plaats van pvc. Dat zijn vier eenvoudige stappen op weg naar een biobased gebouw.

Cobouw 28 maart 2013 door Maartje Henket

Biobased is een visie die uitgaat van een economie gebaseerd op hernieuwbare grondstoffen. Deze zijn veelal van dierlijke of plantaardige herkomst. De gebruiksduur van een product moet voorts overeenstemmen met de tijd die het kost om het te verbouwen. Een eikenhouten tafel is bijvoorbeeld onverantwoord, omdat een eik er tenminste vijftig jaar over doet om volwassen te worden en niemand vijftig jaar met zijn tafel doet. Het gebruik van fossiele aardolie is op die gronden nooit te rechtvaardigen, want het ontstaan hiervan kost enige miljoenen jaren.

Directeur Atto Harsta van Aldus bouwinnovatie geeft de ommezwaai weer die de bouw moeten maken om aan deze voorwaarden te voldoen. “De focus moet verschuiven van energie naar grondstoffen. We sturen nu op energieverbruik – en dan ook nog eens alleen op het gebouwgebonden energie. De energie die nodig is om het gebouw te maken, te gebruiken en weer te slopen blijft buiten beschouwing. Een goede gebouw LCA zou al beter zijn dan de EPC, op dit moment een heel slap sturingsinstrument.

Deze tunnelvisie op energiebesparing en kierdichting leidt volgens Harsta tot onprettige en ongezonde gebouwen. “We lezen inmiddels regelmatig over het slechte binnenmilieu in extreem nageïsoleerde huizen. Een goed ontworpen biobased huis is dampopen, net als de huid van de mens. De toegepaste materialen hebben geen schadelijke effecten.”

Er zijn vier manieren waarop groene grondstoffen kunnen worden toegepast. De eerste en eenvoudigste is rechtstreeks, zoals bij een groene gevel of een groen dak. Bij de tweede manier wordt het groen eerst geoogst en vervolgens met geen of minimale bewerking gebruikt, zoals bij een rieten dak of een wand van wilgentenen en leem. De derde manier behelst een iets ingewikkelder verwerkingsproces, waarbij echter geen chemie komt kijken. Een voorbeeld hiervan is linoleum. De vierde manier is de meest geavanceerde. Hier worden materialen omgezet naar wezenlijk andere producten door iets te veranderen in de moleculaire keten. Hierbij moet je denken aan bioraffinage zoals het product biofoam of bij bioharsen voor de productie van biocomposieten. Het eindproduct ziet er hetzelfde uit als de fossiele tegenhanger.

Harsta ziet de meeste kans voor producten uit niveau drie en vier. “Soms is het proces van applicatie sturend. Daarom moet je biobased alternatieven ontwikkelen die op eenzelfde manier kunnen worden verwerkt als hun traditionele tegenhanger. Biofoam kan PUR-schuim bijvoorbeeld één op één vervangen en is daardoor gemakkelijk te implementeren. Bovendien geven producten uit niveau drie en vier de grootste vormvrijheid – en zijn ze gemakkelijker op te schalen. Het kost meer moeite om een dergelijk product te ontwikkelen, maar als je het eenmaal hebt, kun je er wel gemakkelijk meer van maken.”

In de visie over biobased bouwen is nog een laatste aspect van belang. De gebruikte grondstoffen moeten van dichtbij komen. “We kunnen op zich al een volledig biobased huis bouwen van producten die we in Nederland verbouwen. Maar de kunstmest die we gebruiken, komt uit Marokko en uit China. En de metalen die we gebruiken in onze computers en telefoons, komen uit China. Dat maakt ons kwetsbaar. Als je het hele plaatje echt goed bekijkt, dan wil je naar een circulaire economie: een economie waarin we alles hergebruiken en niets van ver halen. Dat is moeilijk haalbaar, maar gelukkig hebben we al veel grondstoffen in omloop. Laten we die in elk geval koesteren en hergebruiken. En dan bedoel ik zowel de lithium uit je telefoon als het leer van je oude bank.”

Verschillen traditioneel en biobased
product                  traditioneel materiaal      biobased variant
isolatiemateriaal      steenwol, glaswol                 vlas, hennep, schapenwol
kozijnen                   aluminium, pvc                     hout, biocomposiet, bamboe
metselmortel            cement                                 schelpenkalk
buitengevelisolatie   eps, cementmortels             dampopen biobased constructies
–                                                                            zoals houtvezelisolatie en stuc
–                                                                            kunststof van aardappelschillen
Een uitgebreide lijst is te vinden op http://www.cobouw.nl

1 biobased pilot maakt nog geen zomer!

agrodome2010-5In Wageningen zijn in 2011 vier bijzonder woningen gerealiseerd als proefproject voor het bouwen met hernieuwbare grondstoffen. Het project Agrodome was bedoeld om als voorbeeldproject voor hernieuwbaar materiaalgebruik in de bouw te dienen en zo de toepassing ervan in de bouw te stimuleren. Aldus bouwinnovatie geeft o.a vorm en invulling aan de Green Deal Biobased Bouwen en heeft recentelijk het project Agrodome geëvalueerd. We hebben daarbij specifiek gekeken of de gestelde doelen zijn behaald.

Door het enthousiasme van de betrokken partijen (Gemeente Wageningen, architect Renz Pijnenborgh, WUR, bouwbedrijf van Swaaij) is het project en succes geworden waar de bewoners nog steeds naar volle tevredenheid en gezondheid wonen. Het project heeft echter nog weinig navolging gekregen in en rond Wageningen. Hoe komt dat?

Op donderdag 14 februari presenteren wij onze uitkomsten en aanbevelingen op de bijeenkomst ‘Biobased bouwmaterialen in relatie tot het Nieuwe Bouwbesluit ‘13’ bij de WUR in Wageningen.

Erbij zijn? Zie de aankondiging via onderstaande link:
VCTRCTuitnodiging